ИЗВАДОК ОД МАПИРАЊЕ НА СОЛ И ЅВЕЗДИ - ЗЕЈН ЏУХАДАР

За сирискиот народ,
и во Сирија и во дијаспората,
и за сите бегалци
 

I ДЕЛ
 
СИРИЈА
 
 
 
Земјата и смоквата
 
Островот Менхетн има дупки во него, и тоа е местото каде што мојот баба спие. Кога му реков добра ноќ, белиот врзоп со него беше прилично натежнат, а дупката што ја ископале за него беше прилично длабока. А имаше дупка и во мене и во неа отиде мојот глас. Отиде во земјата со баба, длабоко во белата коска на земјата, и сега веќе го нема. Зборовите ми се потонати како семе, моите самогласки и црвениот простор за приказни нагмечен под јазикот.
Мислам дека и мама ги изгуби нејзините зборови, затоа што наместо да зборува, со солзи полеваше сѐ во станот. Таа зима насекаде наоѓав сол – под спиралите на решото, меѓу моите врвци на обувките и ковертите со сметки, на кората на калинките во садот за овошје со златен пораб. Телефонот ѕвонеше со повици од Сирија, па мама се бореше со солта на кабелот, се бореше да го расплетка.
Пред да умре баба, речиси никогаш не добивавме повици од Сирија, само мејлови. Но, мама рече дека во вонреден случај, мора да го слушнеш гласот на соговорникот.
Се чинеше дека единствениот глас што ѝ преостана на мама зборуваше на арапски. Дури и кога госпоѓите од соседството донесоа тепсии со јадења и бели каранфили, мама ги голташе зборовите. Како тоа луѓето имаат само еден јазик за тага?
Таа зима првпат го слушнав меденожолтиот глас на Абу Саид. Понекогаш, Худа и јас седевме пред кујната и слушавме, а пепелавокафеавите кадрици на Худа се гмечеа на довратникот како намотана волна. Худа не можеше да ја види бојата на неговиот глас како мене, но и двете знаевме дека се јавува Абу Саид, затоа што гласот на мама легнуваше на своето место, како секој збор што претходно го изговорила на англиски да бил само сопствена сенка. Худа го сфати тоа пред мене – дека Абу Саид и баба се два јазли на една иста нишка, конец за чиј завршок мама се плашеше да не го изгуби.
Мама му раскажа на Абу Саид за она што моите сестри го шепотеа веќе некое време – за неотворените сметки за струја, за мапите што не се продаваа, за последниот мост што баба го изгради пред да се разболи. Абу Саид рече дека знаел луѓе на универзитетот во Хомс, дека може да ѝ помогне на мама да ги продаде нејзините мапи. Тој ја праша: дали има подобро место за одгледување три ќерки од земјата во која почиваат родителите на нивниот татко?
Кога мама ни ги покажа авионските билети за Сирија, на У во моето име, Нур, имаше тенка дамка од сол. Моите постари сестри, Худа и Захра ја окупираа со прашања за протестите во Дара, што ги видовме на вести. Но, мама им рече да не тресат глупости, дека Дара е на југ, оддалечен од Хомс колку што беше Балтимор од Менхетн. А мама го знае тоа, затоа што живее од изработка на географски мапи. Мама беше сигурна дека ситуацијата ќе се смири, дека реформите ветени од владата ќе ѝ овозможат на Сирија да се надева и повторно да заблеска. Иако не сакав да заминам, бев возбудена што ќе го запознам Абу Саид, возбудена што мама повторно се смешка.
Абу Саид го имав видено само на фотографиите на баба од седумдесеттите години, пред баба да ја напушти Сирија. Абу Саид тогаш имал мустаќи и портокалова кошула и се смееше некому надвор од кадарот, а баба секогаш веднаш до него. Баба никогаш не го нарекол Абу Саид брат, но знаев дека му е брат затоа што тој беше насекаде: додека јадеа ифтар во рамазанска вечер, додека играа карти со нашата сито додека се смееја од уво до уво покрај маса во кафеана. Семејството на баба го примило кај себе. Го присвоиле.
Кога дојде пролетта, крошните од див костен под нашиот прозорец се нанижаа со бел цвет налик на крупни зрна камена сол. Го напуштивме станот во Менхетн и калинките со кора од солзи. Тркалата на авионот се подигнаа како нозе на птица, а јас мижуркајќи гледав низ прозорецот во тесниот појас на градот каде што живеев цели дванаесет години и во зелената шуплина изриена од Централ парк. Со поглед го барав баба. Но, со градот толку далеку долу, веќе не можев да ги видам дупките.
Мама еднаш рече дека градот е мапа на сите луѓе што живееле и умреле во него, а баба рече дека секоја мапа, всушност, е приказна. Таков беше баба. Луѓето му плаќаа да проектира мостови, но своите приказни ги раскажуваше бесплатно. Додека мама црташе мапа и роза на компас, баба наведуваше невидливи морски чудовишта по маргините.
Зимата пред да легне под земја, баба ниту еднаш не пропушти приказна пред спиење. Некои од нив беа кратки, како онаа за смоквата што растела во дворот на баба во Сирија додека бил дете, а некои од нив беа епови, толку заплеткани и неверојатни што морав да чекам од вечер до вечер за да слушнам повеќе. Мојата најдрага приказна, за чиракот на картографот, баба ја развлече на цели два месеци. Мама слушаше од вратата и му носеше чаша со вода на баба кога ќе му засипнеше гласот. Кога го губеше гласот, јас довршував. Тогаш приказната беше наша.
Мама имаше обичај да каже дека токму со приказните баба наоѓаше смисла во сѐ. Тој мора да ги разврзе јазлите на светот, велеше таа. Сега, на девет километри над него, се обидувам да го одврзам јазолот што го остави во мене. Тој рече дека еден ден јас ќе му ја раскажувам нему нашата приказна. Но, моите зборови се дива земја и немам мапа.
Го притискам лицето на прозорецот на авионот. На островот под нас, дупките на Менхетн изгледаат како тантела. Ја барам со поглед онаа каде што баба спие и се обидувам да се сетам како почнува приказната. Моите зборови се тркалаат по стаклото и паѓаат наземи.
 
 
Август во Хомс е топол и без дожд. Поминаа три месеци откако се преселивме во Сирија, а мама веќе не остава солзи по калинките. Веќе не ги остава никаде.
Денес, како и секој ден, ја барам солта таму каде што го скрив и мојот глас – во земјата. Излегов до смоквата во градината на мама, која стои отежната од овошје, исто како што си ја замислував и смоквата на баба што некогаш ја имал во неговиот двор зад куќата. Го притискам носот за корените на смоквата и вдишувам. Лежам на стомак, со топлината на камењата во ребрата, со мојата дланка до коренот на прстите во црвеникавата земја. Сакам смоквата да пренесе една приказна до баба, на другата страна од океанот. Се наведнувам да прошепотам, допирајќи ги корените со горната усна. Вкусувам виолетов возух и масло.
Жолта птица колве по земјата, во потрага по црви. Но, морето овде пресушило одамна, ако воопшто било тука. Дали баба сѐ уште лежи таму каде што го оставивме, кафеав, тврд и сув како дрвце за потпал? Ако се вратам, дали ќе ми течат оние големи солзи како тогаш, или морето пресушило во мене засекогаш?
Со триење извлекувам мирис на вода од кората на смоквата. Ќе му ја раскажам на баба нашата приказна, и можеби ќе пронајдам начин да се вратам до местото каде што ми замина гласот, па јас и баба нема да бидеме толку сами. Го молам дрвото да ја прими мојата приказна во неговите корени и да ја испрати онаму каде што е мрачно, каде што баба спие.
„Погрижи се да ја добие“, велам. „Нашата омилена, за Равиja и Ал-Идриси. Онаа што баба ми ја раскажуваше секоја вечер. Онаа во која го мапираа светот.“
Но, земјата и смоквата не ја знаат приказната како мене, па затоа ја кажувам повторно. Ја почнувам онака како што секогаш ја започнуваше баба: „Сите ја знаат приказната за Равија“, шепотам. „Само не знаат дека ја знаат.“ И, тогаш зборовите се враќаат како никогаш да не заминале, како сето ова време јас да сум ја раскажувала таа приказна.
Во куќата, Худа и мама ѕвечкаат со дрвени чинии и порцелан. Сосем изумив дека денес е специјална вечера за Абу Саид. Можеби нема да успеам да ја завршам приказната пред мама да ме повика да ѝ помогнам, со нејзиниот глас до степен на црвени рабови“.
Го притискам носот вземи и ѝ ветувам на смоквата дека ќе најдам начин да завршам. „Без разлика каде сум“, велам, „ќе ја спуштам мојата приказна во земја и вода. Така ќе стигне до баба, а ќе дојде и до тебе.“
Ги замислувам вибрациите на мојот глас како минуваат илјадници километри, потпукнуваат низ кората на планетата, меѓу тектонските плочи за кои учевме на часот по природни науки минатата зима, риејќи си себеси премин низ мракот каде што сѐ спие, каде што светот истовремено е обоен во сите бои, каде што никој не умира.
Почнувам одново.
 
 
Секој ја знае приказната за Равија. Само што не знае дека ја знае.
Си живеела некогаш некоја девојка по име Равија, која не била ќерка на некоја сиромашна вдовица, но, семејството полека ѝ умирало од глад. Селото на Равија – Бензу – било сместено покрај морето во Сеута, град на денешна Шпанија, мала област на африканскиот полуостров што стрчи во Гибралтарскиот Проток.
Равија сонувала да го види светот, но, таа и нејзината мајка едвај можеле да си дозволат и кускус, дури и со парите што братот на Равија, Селим, ги носел дома по неговите патешествија по море. Равија се обидела да биде задоволна со нејзиниот вез и тивкиот живот покрај мајка ѝ, но чувствувала немир. Таа сакала да јава угоре-удолу по ридовите и по маслиновите насади над нејзиниот омилен коњ Бауза и да сонува за авантури. Сакала да излезе од дома и да ја бара својата среќа, да ја поштеди нејзината мајка од животот во кој јадат каша од јачменово брашно во нивната стара куќа од земјен малтер под стрмните карпи на Џебел Муса, гледајќи кон брегот во исчекување на бродот на нејзиниот брат.
Кога на возраст од шеснаесет години конечно решила да го напушти својот дом, од сите нешта, Равија си го понела со себе само својот чатал. Ѝ го имал направено татко ѝ додека била мала, кога фрлала со камења по вилинските коњчиња, па затоа не сакала да го остави. Го спакувала во нејзината кожна торба и го оседлала Бауза крај смоквата покрај куќата на мајка ѝ.
Меѓутоа, Равија се плашела да ѝ каже на мајка си колку долго ќе биде отсутна, мислејќи дека може да се обиде да ја запре. „Само ќе одам на пазарот во Фес“, рекла Равија, „да го продадам везот“.
Но, мајката на Равија се намуртила и побарала од Равија ветување дека ќе се чува. Тој ден, ветерот силно дувал од теснецот, го веел мајчиниот шал и работ на здолништето.
Равија завиткала црвена шамија околу лицето и вратот, за да си ја скрие истрижената коса. Ѝ рекла на мајка си: „Нема да се задржам подолго отколку што морам.“ Не сакала мајка ѝ да знае дека размислува за приказната што ја слушнала многупати – приказната за легендарниот картограф што доаѓал на пазарот во Фес еднаш во годината.
Ветерот го ширел и го собирал шалот на Равија како белодробно крило. Во тој момент болна мисла ја погодило, дека, всушност, не знае колку долго ќе се задржи.
Погрешно толкувајќи ја тагата на ќерката како загриженост, мајката на Равија се насмевнала. Извадила од џебот мизбаха од дрвени мониста и ги спуштила во дланката на Равија. „Мајка ми ми ја даде оваа молитевена бројница кога бев девојка“, рекла таа. „Ако даде господ, ќе те теши додека си на пат.“
Равија силно ја прегрнала мајка си и ѝ рекла дека ја сака, обидувајќи се да го вреже нејзиниот мирис во своето сеќавање. Потоа се качила на седлото на Бауза, а тој чкрапнал со забите во ѓемот.
Мајката на Равија се насмевнала кон морето. Еднаш го посетила Фес и не го заборавила тоа патување. Ѝ кажала на ќерка ѝ: „Секое место во кое ќе стигнеш станува дел од тебе.“
„Но, никое повеќе од дома.“ Равија го мислела ова поискрено од сѐ друго што рекла. И тогаш Равија од Бензу го боднувала коњот сѐ додека не свртел кон патот што водел кон внатрешноста на земјата, минувајќи ги високите врвови и плодните рамнини на планинскиот Риф, каде што живееле Бербери, кон планините Атлас и преполните пазари во Фес кои довикувале од југот.
Трговскиот пат се извивал низ варовнички ридови и зелени рамнини полни со јачмен и бадеми. Десет дена, Равија и Бауза внимателно се движеле по тој кривулест пат, израмнет од обувките на патниците. Таа се потсетувала на својот план: да го пронајде легендарниот картограф Абу Абдулах Мухамед ал-Идриси. Планирала да стане негов чирак, да се преправа дека е син на трговец, и да се збогати. Ќе се претстави со лажно име – Рами, што значи „оној што фрла стрела“. Добро, силно име, си велела себеси.
Равија и Бауза минувале низ зелените ридови што го одделувале заоблениот лакот на Риф од планините Атлас. Се искачувале на високи падини, крунисани со шуми од кедар и плутар, меѓу чии гранки шушкале мајмуни. Се спуштале низ долини покриени со жолти цвеќиња.
Планините Атлас биле упориште на Алмохадите, берберска династија која сакала да го освои целиот Магреб, северните земји на Африка западно од Египет. Овде, на нивни терен, секој звук предизвикувал немир во Равија, па дури и душкањето на див вепар и одекот на копитата на Бауза по варовничките гребени. Навечер се слушале далечни звуци на инструменти и песни, поради што ѝ било тешко да спие. Размислувала за приказните што ги слушала како дете – приказните за опасната птица доволно голема да однесе слонови, легендите за смртоносни долини полни со џиновски змии со смарагдни крлушки.
Најпосле, Равија и Бауза стигнале до бедемите на градот во долината. Карвани со трговци од Сахара и од Маракеш се ширеле по тревнатата рамнина прошарана со евкалиптуси. Зеленото јаже на реката Фес го делело градот на две половини. Збрчканиот подбрадок на Високиот Атлас фрлал долги сенки.
Минувајќи ја градската порта, Бауза со ситен кас продолжил меѓу куќите од земјен малтер, обоени во различни нијанси на роза и шафран, меѓу минариња со зелено обоени врвови и позлатени лакови на прозорците. Равија била воодушевена од покривите од жад и од дрвјата џакаранда што цутеле со боја на виолетова молња. Во медина, трговците седеле со вкрстени нозе зад огромни кошници со зачини и жита. Таа таписерија на бои го привлекла вниманието на Равија: матираната индиго боја на зрелите смокви, бојата на ’рѓа на црвените пиперки. Висечките фенери од кован метал и обоено стакло расејувале мали ливчиња од светлина што се лепеле за мрачните сокаци. Деца трчале по улиците, опкружени со мирис на штавени кожи и зачини.

Равија го насочила Бауза кон центарот на медина, каде што се надевала дека ќе го најде картографот. Правта од улиците ги обоил копитата на Бауза. Во најголемата жештина од денот, сенката на делканиот камен и мозаичните плочки се чинеле освежувачки, закрепнувачки. Извиците на трговците и продавачите на зачини ги заглушувале ушите на Равија. Воздухот бил тежок поради мирисите на пот и масло, мошус од коњи, камили и мажи, расечени калинки, од шеќерната песна на урмите.
Равија барала меѓу трговците и патниците, прекинувајќи ја продажбата на зачини и парфеми и сол, прашувајќи за човек кој патувал со товар од свитоци завиткани во кожа и пергаменти со скици од местата каде што бил; за човек кој пловел по Медитеранот. Никој не знаел каде би можела да го најде.
Токму кога наумила да се откаже, Равија слушнала глас: „Го познавам тој што го бараш.“
Таа се свртела и здогледала поднаведнат човек пред камила врзана за маслинка. Тој седел во некој мал двор во близина на медина, со бел турбан цврсто завиткан околу главата, а по кожните обувки и кафтанот имал тенок слој од патен прав. Со раката ѝ дал знак да дојде поблизу.
„Го познаваш картографот?“, Равија влегла во дворот.
„Што сакаш од него?“ Човекот имал кратка, темна брада, а очите, додека ја проучувал, му изгледале како полиран опсидијан.
Равија ги осмислила зборовите. „Јас сум син на трговец“, рекла таа. „Сакам да му ги понудам моите услуги на картографот. Сакам да го научам тој занает и да заработам за живот.“
Човекот се насмеал како мачка. „Ќе ти кажам каде ќе го најдеш ако знаеш да ми одговориш на три загатки. Прифаќаш?“
Равија кимнала со главата.
„Првата загатка“, рекол тој, „е оваа.“ А потоа изговорил:
 
„Која е жената која живее засекогаш,
која не чувствува умор никогаш,
која има очи секаде
и број на лица до немај-каде?
 
„Само да размислам.“ Равија го помилувала Бауза по вратот. Од глад и жештина ѝ се вртело во главата, а спомнувањето на таа жена ја потсетило на мајка ѝ. Се запрашала што прави нејзината мајка – веројатно гледа во морето и го чека Селим. Веќе подолго време го немало баба да гледа во морето со неа, да шета со неа низ маслиновите насади. Равија помнела како баба, додека била мала, ѝ раскажувал за морето, за таа жена што го менува обликот но никогаш не умира...
„Море“, извикала Равија. „Тоа живее засекогаш, постојано менувајќи го расположението. Морето има број на лица до немај-каде.“
Човекот се насмеал. „Многу добро.“ И продолжил со втората загатка:
 
„Која е мапата што со себе ја водиш
насекаде каде што одиш –
мапата која води и крепи
по сонце и снег и суви степи?“
 
Равија се намуртила. „Зар има некој што секогаш носи мапа? Мислиш на мапа во главата?“ Погледнала надолу, во дланките, во нежните вени што се протегале низ нејзиниот рачен зглоб и дланката. Но, тогаш... „Крвта исцртува своевидна мапа, мрежа од патишта во нашето тело.“
Човекот ја погледнал. „Секоја чест“, рекол.
Равија нестрпливо се префрлила од едната на другата нога. „Третата загатка?“
Човекот се истегнал кон неа:
 
„Кое е најважното место на мапата?“
„Тоа е загатката?“, прашала Равија. „Не е фер!“
Но, тој само ги стиснал усните и чекал, па затоа таа офнала и длабоко се замислила.
„Каде и да е некој“, рекла Равија, „во тој момент.“
Човекот повторно се насмеал со онаа мачешка насмевка. „Ако знаеш каде си, чуму ти е тогаш мапа?“
Равија го повлекла ракавот на својот кафтан. „Тогаш, дом. Местото каде што си се упатил.“
„Но, ако веќе си се упатил, тогаш знаеш каде е. Дали е ова твојот последен одговор?“
Равија се намуртила. Таа никогаш претходно не видела географска мапа. „Оваа загатка нема одговор“, рекла таа. „Човек не би користел мапа, освен ако не знае каде оди, освен за некое место на кое воопшто не бил...“ Тогаш се појавила смислата и Равија се насмевнала. „Тоа е одговорот. Најважните места на мапата се местата каде што човекот воопшто не бил.“
Мажот станал. „Дали имаш име, млад одгатнувачу?“
„Се викам... Рами.“ Равија погледнала назад кон медина. „Дали ќе ме одведеш кај картографот? Одговорив на твоите прашања.“
Тој се насмеал. „Јас сум Абу Абдулах Мухамед ал-Идриси, научник и картограф. Чест ми е да те примам за свој чирак.“
Крвта забрзала во градите на Равија. „Господине...“ Засрамена, ја наведнала главата. „Ви стојам на располагање.“
„Тогаш, за две недели, ќе отпловиш со мене за Сицилија“, рекол Ал-Идриси, „во палатата на кралот Руџеро Втори од Палермо, каде што нѐ чека голема и важна задача.“
 
 
Само што почнав да ѝ ја раскажувам на смоквата приказната за Равија, некаква експлозија во далечината ги затресе камењата под мојот стомак. Утробата ми потскокна. Тивок татнеж доаѓа од некоја друга населба во градот, длабок и далечен.
Ова беше трета експлозија за три дена. Откако се доселивме во Хомс, имав слушнато таков татнеж само два или три пати, и секогаш далеку. Го доживував како грмотевица – страшно е ако размислуваш премногу за тоа, но не е нешто што ќе го погоди вашиот дом. Никогаш дотогаш го немав чуено толку блиску, толку блиску до нашето соседство.
Вибрациите стивнаа. Чекам уште удар на страв, но нема. Ги одвојувам прстите од земјата, палците сѐ уште ми треперат.
„Нур!“ Тоа е гласот на мама, топла кафеава боја на кедар, со рабови што се извиваат во црвено. Таа е лута. „Дојди да ми помогнеш.“
Ги бакнувам корените на смоквата и ѝ велам на земјата. „Ќе ја завршам приказната“, ѝ велам. „Ветувам дека ќе ја завршам.“
Се оттурнувам наназад, во клекната положба, и ја истресувам земјата од колената. Грбот ми е на сонце, а лопатките крути од жештината. Тука е поинаку топло, не е како во Њујорк, каде што запурнината ве тера да легнете на под пред вентилатор. Тука е суво а жешко, и воздухот ви ги суши усните додека не распукаат.
„Нур!“
Гласот на мама е толку црвен, што е речиси бел. Трчам кон вратата. Гледам да го избегнам растегнатото платно што се суши покрај довратникот, врамени мапи за кои мама нема простор во куќата. Се нурнувам во студениот мрак, шлапкајќи со сандалите по каменот. Внатре ѕидовите вдишуваат сумак а издишуваат остар мирис на маслинки. Масло и лој чрчорат во тава, прскајќи ми во ушите со жолти и црни пукотници. Боите на гласовите и мирисите се испреплетуваат пред мене како да се проектирани на платно: максимуми и криви на розово-виолетовото смеење на Худа, бојата на тула на кујнскиот тајмер, острата зелена боја на квасецот за печење.
Ги зафрлам сандалите кај влезната врата. Во кујната, мама мрмори нешто на арапски и клика со јазикот. Разбирам нешто, но не сѐ. Откако се доселивме, ми се чини дека од мама цело време извираат нови зборови – стилски фигури, изрази кои никогаш не сум ги слушнала, а звучат како цел живот да ги кажувала.
„Твоите сестри. Каде се?“ Рацете на мама се во чинија со сурово месо и зачини, таа меси, а оттаму избива остар мирис на коријандер. Ги заменила денес класичните панталони со здолниште, тенко тегет здолниште кое шушка на задниот дел од колената. Не носи престилка, но нема ниту една дамка од масло на нејзината бела свилена блуза. Мислам дека во мојот живот воопшто не сум ја видела со точка масло или размачкано брашно по облеката.
„Од каде да знам?“, Ѕиркам кон работната површина за да видам што подготвува – сфиха? Се надевам дека е сфиха. Обожавам зачинето јагнешко месо и пињоли, тенки кругови од тесто што крцка од масло.
„Мама.“ Худа излегува од шпајзот, шамијата со рози ѝ е побелена со линии од брашно, а рацете отежнати од тегли со зачини и китки билки од градината. Ги спушта на работната површина. „Немаме кумин.“
„Повторно!“ Мама мавта со рацете, розови од сокот од јагнето. „А мрзливата Захра, а? Ќе ми помогне во приготвувањето на питата или не?“
„Се заклучила во собата, се обложувам.“ Никој не ме слуша. Уште откако се доселивме во Хомс, Захра или е со носот во својот телефон или се барикадира во собата што ја дели со Худа. Откако почина баба, таа стана злобна, и сега сме заробени тука со неа. Веќе ги нема малите нешта што нѐ одржуваа додека баба беше болен – купување бонбони од бодега, одбивање топка од ѕидовите на зградите. Мама ги црта нејзините мапи, Захра си игра на нејзиниот телефон, а јас само чекам да поминат овие долги, жешки денови.
Захра и Худа отсекогаш зборувале за Сирија како да им е дом. Тие ја познаваа многу пред Менхетн, зборуваа дека ја чувствуваат пореално отколку авенијата „Лексингтон“ или „Осумдесет и петтата улица“. Но, ова мене ми е првпат да сум надвор од Америка – така ја викаат тука – и целиот арапски јазик што мислев дека го знам, не ми помага многу. Тука не се чувствувам како дома.
„Најди ја сестра ти.“ Гласот на мама повторно е порабен со црвена боја, со предупредување. „Оваа вечер е посебна. Сакаме сѐ да е подготвено за Абу Саид, нели?“
Тоа ме размекнува, па тивко одам да ја најдам Захра. Не е во нивната соба. Розовите ѕидови се потат од жештината. Облеката и накитот на Захра се расфрлани насекаде по нејзините набрани прекривка и чаршаф. Внимателно пречекорувам стуткани фармерки, маица и заскитан градник. Го испитувам шишето парфем на Захра што е на тоалетната маса. Ова стаклено шише е вистински дебел виолетов скапоцен камен, како проѕирна слива. Прскам малку врз задниот дел на дланката. Мириса на гнил јоргован. Кивам по градникот на Захра.
Одејќи на врвовите на прстите, продолжувам по ходникот, низ кујната, во дневната соба. Ножните прсти ми се зариваат во црвено-бледокафеавиот персиски тепих, нарушувајќи го внимателното чистење на мама со правосмукалка. Од стереоуредот трешти нешто што се претпоставува дека е музика: црвени трилери на гитара, црни плискања на барабани. Захра е испружена на нискиот кауч, типка на нејзиниот „смартфон“, нозете ѝ се префрлени преку потпирачот за раце со цветен дезен. Кога мама би ја видела со нозете на перничињата, би врескала.

„Летото на две илјади и единаесеттата“, развлекува Захра низ жештината. „Требаше да матурирам следната година. Генерацијата две илјади и дванаесеттата. Планиравме патување по копно до Бостон. Тоа требаше да ми биде најубавата година во животот.“ Го врти лицето кон перничињата. „Наместо тоа, јас сум тука. Има сто степени. Немаме клима-уред, и денес е таа глупава вечера на мама.“
Не ме гледа како ѝ го длабам грбот со поглед. Захра е само љубоморна што Худа успеа да матурира пред да заминеме од Њујорк, а таа не. Се чини дека воопшто не е загрижена како ми е мене, дека е подеднакво бедно чувството да останеш без своето друштво на возраст од осумнаесет, но и на дванаесет години. Ја тупкам со дланката по грбот. „Музиката ти ѝ глупава и нема сто степени. Мама сака да одиш во кујната.“
„Како во пекол е.“ Захра ги покрива очите со подлактницата. Нејзините црни кадрици висат од работ на каучот, тврдоглавите очи ѝ се полузатворени. Златната белезица на зглобот ја прави да изгледа горделиво и возрасно, како некоја богата дама.
„Треба да ѝ помогнеш да ги измеси питите.“ Ја влечам за раката. „Ајде. Премногу е топло за да те влечам.“
„Гледаш, генијалецу?“ Захра нагло станува од каучот и боса, со мрзлив чекор, се упатува да го исклучи стереото.
„Повторно останавме без кумин.“ Влегува Худа бришејќи си ги рацете со крпа. „Ќе дојдеш?“
„Ајде да одиме по сладолед.“ Се обвиткувам околу половината на Худа. Захра се потпрела со грб на потпирачот за раце на каучот.
Худа посочува со палецот кон кујната. „Таму има еден сад со јагнешко месо со твоето име на него“, ѝ вели на Захра, „ако не сакаш да трчкаш по градот.“
Захра превртува со очите кон таванот, и излегува по нас од собата.
Додека поминуваме, мама нѐ довикува. „Сакам вечерва да се однесувате најдобро што знаете – сите три.“ Ја спушта брадата и ја одмерува Захра. Става коријандер во јагнешкото, разделувајќи го месото. „И земете оттука – од мојот џеб.“ Ѝ дава знак на Худа, подигајќи ги мрсните дланки. „Земете малку повеќе, во случај повторно да ја дигнале цената.“
Худа воздивнува и извлекува неколку монети од џебот на здолништето на мама. „Сигурна сум дека нема да чини толку.“
„Не се расправај.“ Мама повторно се врти кон јагнешкото. „Во последниот месец, сите цени скокнаа. Лебот, таанот, цената на живеењето воопшто. И послушајте ме – водете сметка каде одите. Избегнувајте толпи, сите тие лудории. Одете до продавница, а потоа право дома.“
„Мама.“ Худа го грепка исушеното тесто на работната површина. „Ние немаме никаква врска со тоа.“
„Добро.“ Мама за момент погледнува во Худа. „Но, денес е петок. Ќе биде полошо од вообичаено.“
„Ќе бидеме претпазливи.“ Худа се потпира со лакотот на работната површина и гледа од под густите веѓи, наросени со капки пот. Се префрла од нога на нога, при што се бранува работ на нејзиното полупроѕирно здолниште. „Навистина.“
Во последните два месеци, мама постојано ни вели да избегнуваме толпи. Се чини како да се појавуваат насекаде – толпи од момчиња кои протестираат, луѓе што протестираат против тие протести, муабети за тепачки меѓу нив. Последните неколку седмици, тие станаа толку гласни и гневни што низ целиот крај може да се слушнат нивните песни и мегафони. Мама со месеци зборува дека во случај да се најдеш на погрешно место во погрешно време, може да те уапсат – или нешто полошо. Но, исто како и во Њујорк, тоа што човек си ја брка својата работа нема да ја спречи неволата да го пронајде.
Ги затворам очите и се обидувам да размислувам за нешто друго. Ги вдишувам сите мириси на зачини во кујната, толку длабоко што чувствувам бои во градите. „Златна и жолто“, велам. „Тесто со масло. Знаев дека е сфиха.“
„Тоа е мојата Нур, во нејзиниот свет на бои.“ Мама се насмевнува кон јагнешкото, а по работ на а по работ на косата ѝ светка пот. „Бои и облици за мириси, звуци и букви. Би сакала да можам да го видам тоа нешто.“
Худа ги затегнува врвците на обувките. „Велат дека синестезијата е поврзана со меморијата. Фотографска меморија, знаете? Она кога можеш да се вратиш во минатото и сѐ да видиш во умот. Значи, твојата синестезија е како некоја натприродна моќ, Нур.“
Захра се кикоти. „Повеќе како психичко растројство.“
„Контролирај се што зборуваш.“ Мама си ги мие дланките. „И тргајте, аман. Речиси е пет.“ Ја тресе водата од прстите пред да ги избрише. „Ако денес повторно снема струја, ќе мора да јадеме ладно јагнешко и ориз.“
Захра се упатува кон вратата. „Добра меморија, а? Дали затоа Нур мора сто пати да ја раскаже приказната на баба за Ал-Идриси?“
„Замолчи, Захра.“ Не чекајќи го одговорот, повторно ги обувам сандалите и ја отворам влезната врата. Ја тргам од лицето завесата од смоквини гранки. На мапите на мама се вртат шарени сенки. По нашата мала уличка, сини џамлии од разговор се тркалаат кон нас. Покрај нас збрмчи автомобил, произведувајќи со гумите сив свиреж. Ветрето шушка со бела боја низ лисјата на костените.
Преминувам во сенката на градбата до нас, влечејќи ги нозете по земја додека ги чекам Захра и Худа да си ги врзат обувките. Сакам повторно да го притиснам лицето во солената земја во градината, но наместо тоа со палецот од ногата ги допирам аглите на платната на мама. „Зошто ги остава сите тука?“
Излегува Худа. Ги погледнува насликаните мапи, наредени како домина покрај ѕидот, да се сушат. „Има премногу за да ги држи во куќата“, вели. „Побрзо ќе се исушат надвор.“
„Мапите не се продаваат како на почетокот кога се доселивме“, вели Захра, бришејќи ја потта од едната страна на лицето. „Забележавте?“
„Ништо не се продава“, одговара Худа. Ме зема за рака. „Јала. Одиме.“
„Што мислиш со тоа, ништо не се продава?“, ја прашувам. Хиџабот со рози на Худа го затскрива сонцето. „Постојано купуваме ф’стаци и сладолед.“
Худа се смее. Отсекогаш сум ја сакала нејзината смеа. Не е како на Захра, на нос и пискава. Худа има убава смеа, розово-виолетова и на крајот се извива. Таа вели: „Сладолед секогаш се продава.“
Камењата од тротоарот чадат како леб изваден од рерна и ми ги пржат табаните низ пластичните сандали. Скокам од нога на нога, обидувајќи се да не забележи Захра.
Излегуваме на главната улица. Неколку автомобили и сини автобуси го обиколуваат плоштадот, менувајќи ги лентите. Рамазан е и се чини дека луѓето возат побавно, одат побавно. По ифтарот вечерва, белокоси мажи со полни стомаци ќе шетаат по улиците на Стариот град, со рацете зад грб, а масите пред кафеаните ќе бидат полни со луѓе што ќе пијат кафе со кардамом и ќе си додаваат едни на други чибуци од наргилиња. Но, засега тротоарите се речиси празни, дури и во нашата претежно христијанска населба. Мама секогаш вели дека христијаните и муслиманите живеат во овој град едни покрај други со векови, дека ќе продолжат да си позајмуваат меѓусебно брашно и игли за шиење, со години понатаму.
Златната белезица на Захра потскокнува, одразувајќи овали од светлина. Таа ја гледа шамијата на Худа. „Нели ти е жешко?“
Худа накосо гледа во Захра. „Не ми пречи“, вели, нешто што го зборува уште откако почна да носи шамија минатата година, кога баба тукушто се разболе. „А тебе не ти е?“
„Можеби и јас ќе носам кога ќе бидам постара.“ Ја истегнувам раката нагоре и со прстите поминувам по памучниот пораб. „Оваа ми е омилена, поради розите.“
Худа се смее. „Премногу си млада за да мислиш на тоа.“
„Уште немаш добиено ни мензис“, вели Захра.
„Крвавењето не е тоа што те прави возрасен“, велам.
Захра си ги загледува ноктите. „Очигледно не знаеш што значи да се биде возрасен.“
Свртуваме кај една зграда од тули. Жештината треперливо избива од тротоарот и од црната коса на Захра. Малку подолу на улицата, еден човек продава чај од сребрен ибрик на грбот, но нема муштерии. Полека се спушта по скалите на една станбена зграда, бришејќи си ја потта од под капата.
Худа вели: „Јас ја носам шамијата за да се сетам дека му припаѓам на Бога“.
Помислувам на нашата полица со книги во градот, Куран и Библија, еднододруго, на мама и баба кои си разменуваа знаења. Понекогаш мама нѐ водеше на неделна миса, а баба, во посебни пригоди, нѐ водеше на џума.
Ја прашувам: „Но, како се реши на тоа?“
„Ќе сфатиш еден ден.“
Ги прекрстувам рацете. „Кога ќе бидам постара, нели?“
„Тоа не е нужно.“ Худа повторно ме фаќа за дланка, одвојувајќи ми ги рацете. „Едноставно, кога ќе дојде време за тоа.“
Се муртам и се прашувам што значи тоа. Велам: „Колку години има Абу Саид?“
„Зошто прашуваш?“
„Зар не му е вечерва роденденска прослава?“
Захра се смее. „Дали некогаш обрнуваш внимание, глупачке?“
„Не е нејзина вина“, вели Худа. „Не ѝ кажав.“ Таа ја држи раката до бутот, прстите ѝ се крути. Има нешто што таа не сака да го каже. „Денес е годишнина од смртта на синот на Абу Саид. Мама не сакаше тој да биде сам.“
„Имал син?“ Некако никогаш не замислував дека Абу Саид има семејство.
„И треба да му го одвлечеме вниманието со храна.“ Захра шутира камен, придружено со потсмев. Се чини речиси бесна. „А ние сме загрижени за кумин.“
„Тогаш Абу Саид е како нас.“ Гледам во пластичните сандали, сè уште топли од камењата на тротоарот. „Му недостига најважната состојка.“
Худа го забавува чекорот „Никогаш не сум размислувала за тоа на таков начин.“
Сонцето ги крчка сребрените покриви на автомобилите.
„Треба да играме со него вртимушка“, велам.
„Да играме вртимушка?“, се потсмева Захра. „Некој навистина живее во својот свет на фантазии!“
Худа ги проверува уличните знаци пред да свртиме од сообраќајниот метеж. Во оваа улица е постуденикаво, а железните порти на куќите се извиени во облици на птици и туфчиња од цветни ливчиња. Госпоѓи во уредни фустани полеваат саксии на прозорците или се разладуваат со ладало на горните балкони. Поминуваме покрај една патека посипана со сиво-бели камчиња, и јас зграпчувам камче.
Худа повторно ми ја фаќа раката и ја стиска. „Таа вртимушка. Како се игра?“
Ја развлекувам устата во насмевка и скокнувам пред неа, сега одам наназад и мавтам со дланките. „Ги затвораш очите и се вртиш. Тогаш магијата те носи низ различни нивоа, и броиш до десет додека се вртиш, по едно вртење за секое ниво низ кое поминуваш. А кога ќе ги отвориш очите, сѐ изгледа исто, но поради магијата е поинакво.“
„Нивоа?“ Худа ја врти главата кон гласовите во далечина, кон црно-портокаловата врева од автомобил на кој му пука од ауспухот.
„Нивоа на постоење“, велам, ширејќи ги рацете. „Постојат различни слоеви на реалноста. На пример, под ова има уште еден, а под него некој трет. И цело време се случува сѐ и сешто, нешта за кои ние воопшто не знаеме, нешта што нема да се случат за милион години или нешта што веќе се случиле многу одамна.“ Заборавив да внимавам на стапалата, па удирам во работ на тротоарот.
„Нур повторно треска глупости“, вели Захра.
„Значи, овие други реалности“, вели Худа, „течат паралелно со нашата во исто време, како различни потоци од иста река? Тогаш постои ниво во кое Магелан сѐ уште плови околу светот.“
„И ниво во кое Нур е нормална“, дофрла Захра.
„Можеби има ниво во кое сите имаме крилја“, вели Худа.
„И ниво во кое може да се слушне гласот на баба“, велам јас.
Овие зборови ме зграпчуваат за стапалата како да пуштиле корен што досега до другата страна на планетата, па застанувам пред железната порта на една станбена зграда. Паника ми ги отежнува глуждовите, помислата дека никогаш повеќе нема да ги слушнам приказните на баба или неговиот глас. Зошто пропуштена приказна остава толкава дупка кога тоа е само низа зборови?
Сонцето капе низ лисјата на искривена топола. По должината на следниот блок се нижат затворени халал-маркети и продавници за шаурма; сопствениците си заминале дома порано, да го прекинат постот. Никој ништо не зборува, дури ни Захра. Ниту една од нив не спомнува како мама и баба живееле некогаш тука во Стариот град, кога Худа и Захра сѐ уште биле мали. Ниту една од нив не се фали дека ги знае сите продавници и ресторани, па дури ни тоа дека Захра зборува подобро арапски од мене.
Но, јас го чувствувам сето тоа, тој недостиг на чувство дека си дома во овој град, по тоа што во Њујорк не висат ќебиња по балконите на луѓето, по тоа што во Централ парк има јавори а не урми, по тоа што тука по улиците нема пицерии или колички со переци. По тоа што арапскиот од моја уста звучи смешно. По тоа што веќе не можам со другарките да одам во училиште, ниту можам да купам гума за џвакање кај господинот Харкорт на штандот за весници. По тоа што понекогаш овој град се тресе и се урива во далечина, по тоа што ме тера да си ги гризам усните толку силно, што проголтувам крв. По тоа што повеќе нема дома. По тоа што, без баба, ми се чини дека домот засекогаш исчезна.
Патиките на Худа фрлаат црвени попладневни сенки. Градби со високи фасади зјаат нагоре со својот жолт и бел камен. Некаде, некој истура чаша вода низ прозорец, а капките, бели и сребрени, летаат во олукот.
Худа клекнува на тротоарот пред мене, собирајќи ги наборите на здолништето помеѓу колената. „Не плачи“, вели. Ми го брише лицето со памучна роза од аголот на нејзиниот хиџаб.
„Не плачам, Хапи.“ Поминувам со подлактницата преку лицето, промашувајќи го носот. Худа ме повлекува кон себе и јас се свивам во неа како дрвена чинија. Таа е топла, жештината на нејзиното црвено злато личи на јаболки макинтош. Го притискам лицето во меките набори на ткаенината, таму каде што шамијата се сретнува со околувратникот на блузата.
Смеењето на Захра е како чакал. „Што, сега ве има три? Никој повеќе не ја нарекува Хапи.“
Се муртам кон Захра. „Замолчи.“
Худа вели: „Може да ме нарекува како што ќе посака.“
Во тишина го поминуваме остатокот од блокот до продавницата за зачини, а Захра ми го избегнува погледот. Не требаше така да постапам: никој не зборува многу за баба уште од погребот. Баба е дух за кој не зборуваме. Понекогаш се прашувам дали мама, Худа и Захра сакаат да се преправаат дека неговата болест никогаш не се случила, дека никогаш канцер не му ги изеде црниот дроб и срцето.

Претпоставувам дека и тоа е како играта вртимушка: понекогаш повеќе сакате да сте на кое било магично ниво, само не на своето. Но, јас не сакам да го заборавам. Не сакам да биде како тој воопшто да не постоел тука.
Во продавницата за зачини, полиците се натрупани со вреќи, лимени кутии и тегли, непокриени чинии со црвен и жолт прав и со мали рачно напишани етикети на арапски. Еден човек ни се насмевнува од другата страна на тезгата, ширејќи ги рацете. Се поткревам на прсти и ги истегнувам рацете кон кошниците полни со цели каранфилчиња и мешунки на кардамом, налик на минијатурни дрвени мониста.
Захра ја фаќа раката на Худа, а белезицата ѝ се занишува.
„Смислив една игра“, вели на англиски, за да разберам и јас. Се насмевнува на бавен, внимателен начин што некако излегува суров. „Зошто Нур да не праша за кумин?“
Погледот на Худа лета кон Захра. „Немој.“
„Може да го вежба арапскиот“, вели Захра. Се смешка со дланката преку устата.
Човекот од зад тезгата чека, чешајќи се по тукушто никнатата темна брада. Ги бришам испотените дланки од шорцевите. Надвор поминува продавачот на чај. „Шај“, вика тој. „Шај.“
Размислувам: чај. Го знам тој збор. Се загледувам во отпарано место на таписерија на задниот дел од продавницата, во извлечена нишка од црвена волна што трепери под вентилаторот. Се обидувам да се сетам како да кажам јас сакам.
Човекот од зад тезгата ми поставува прашање што не го разбирам. Сиот глас му е во зелени налети, со црни точки на согласките помеѓу.
„Ајде“, вели Худа, „тоа не е...“
„Ана...“ Гласот ми се прекинува од жештината и сите замолчуваат. Успеав да го изговорам само зборот јас. Подголтнувам, заривајќи си ги ноктите во дланката, користејќи ја болката да си ја смирам тремата. „Ана...“ Мозокот ме боде и врие, како сончеви блесоци од црвена и розова боја, и иако го знам зборот за кумин – ал-камун – сѐ уште не можам да се сетам како се вика сакам. Сигурно го имам кажано десетици пати, но додека сите гледаат во мене, умот ми е празен.
Човекот вели: „Шу?“ Што?“
„Ана – ал-камун.“
Човекот се смее.
„Ти си кумин?“, се смее Захра гласно.
„Ана уриду ал-камун“, велам повторно, погласно. „Знам да кажам. Знам!“
„Знам дека знаеш“, вели Худа.
Захра се ценка со дуќанџијата. Јас си го притискам образот од рамото за да не ми се насолзат очите. Монетите ѕвечат во дланката на Худа додека ги брои. При излегување, тивко свирнува. Над моите сплеткани кадрици, ѝ шепоти на Захра: „Мама беше во право за цената.“
На патот кон дома, Захра никако да замолчи. „Каква Сиријка си ти? Дури ни арапски не знаеш.“
Во себе слушам што таа, всушност, сака да каже: дека не знам што значи да се биде Сиријка.
„Престани“, вели Худа.
„О, извини“, вели Захра. „Заборавив. Ти не си Сиријка. Ти дури и не се сеќаваш на нашата куќа пред да се преселиме во Соединетите Американски Држави. Ти си Американка. Зборуваш само англиски.“
„Захра!“ Худа ги зарива ноктите во раката на Захра.
Захра вреска и ја извлекува раката од неа. „Тоа е само шега. Аман.“
Не остава впечаток на шега. Захра ги прекрстува рацете на градите, златната белезица ѝ блеска над зглобот. Сакам да ѝ ја откинам и да ја фрлам на улица, да ја сплеска некој автомобил.
Одиме назад низ празните улици на Стар Хомс, сонцето е црвено и издолжено, дуќанџиите ги спуштаат металните ролетни. Гледам наоколу во потрага по некој видлив корен од урма или парче чиста, гола земја.
Повторно поминуваме покрај ќелавите глуждови на онаа искривена топола. Замислувам како ги притискам прстите во грубата кора, го вметнувам гласот во тие корења.
 
 
 
 Како две дланки
 
И така се случило Равија, сиромашна девојка од селото Бензу во Сеута на врвот на Африка, да заплови по Средоземното Море. Сакала да најде среќа и богатство, да се врати и да ја обезбеди мајка си. Тоа би го сакал и татко ѝ, кој починал кога таа била мала. Брат ѝ Селим секогаш бил на пат, пловел по морето со трговци. Неговиот живот бил тежок, а мајка им никогаш не знаела кога ќе пристигне неговиот брод и дали воопшто ќе пристигне.
Така, Равија заминала од дома како Рами, со чаталот од татко ѝ и мизбахата на мајка ѝ, придружувајќи се на експедицијата на Ал-Идриси со цел да се мапира целото Средоземно Море – кое тогаш не се викало Средоземно, туку Бахр ар Рум, Римско Море или Византиско Море, а понекогаш и Бахр аш-Шами, Сириско Море. За Ал-Идриси, тоа море било портата кон поголемиот дел од населениот свет.
Но, светот на Равија бил мајчиното парче земја во Бензу, малата маслинова градина и морскиот брег, пазарите во Сеута, пристаништето во Пунта Алмина. Равија никогаш и не помислувала дека светот е толку голем.
Тие пловеле повеќе од три седмици кога екипажот почнал да шепка дека наскоро ќе се приближат до Сицилија. Охрабрена од оваа вест, Равија застанала на палубата на бродот со наметка преку рамената. Солениот воздух делумно ја смирил морската болест што ја мачела со недели. Со грижа на совеста, помислила на Бауза под палубата.
Ѝ се придружил и Ал-Идриси; ветрецот ги провлекувал грубите прсти низ неговата кратка брада, а шалварите му се мавтале околу нозете. Ѝ рекол дека сака да го гледа морето, додека солени капки си пробивале пат низ брчките околу неговите очи, како со децении да се смеел а не да читал. Равија сакала да му раскаже како гледала во брегот додека била дете, и како во моментот и Селим е некаде на тие бранови, но си го стиснала јазикот зад забите. Сигурно и сега, нејзината мајка го чека – па сфаќајќи низ бран од засраменост, се загрижила и за неа.
„Поминав многу години од мојот живот во читање и интерпретирање по кули и библиотеки.“ Градите на Ал-Идриси се полнеле со морскиот воздух. „Но, дојде моментот кога не сакав веќе да потрошам ниту една година повеќе од оние дотогаш.“ Ѝ напоменал на Равија да внимава на зборовите: „Приказните се моќни“, рекол тој, „но, собираат премногу туѓи зборови во срцето, па тие ќе ги удават твоите сопствени зборови. Запомни го тоа.“
Сѐ уште никаде не се гледало копно, само морето околу нив, а јарболот стенкал и едрата чкрипеле како крилја на стотина албатроси.
„Вам не ви е местото во библиотека“, рекла Равија. „Тука се чините како дома, исто и како во планините и во медина.“
„Некогаш имав семејство кое би се согласило со тебе.“ Ал-Идриси го спуштил погледот кон водата и се потпрел со лактите на оградата. „Морето некако успева да нѐ покаже онакви какви навистина сме“, рекол. „Понекогаш помислувам дека потекнуваме од вода, па нѐ повикува да се вратиме. Како што една палма посегнува кон друга.“
Равија повторно се свртила кон извајаните бранови. Мислела дека површината на отворено море ќе биде рамна, како огледало или паричка. Но, имала бои и облици, се претворала во зелена или црна при претстојна бура. Понекогаш била црвена, виолетова, сребрена, бело злато. Имала остри рабови. Имала свој темперамент, налети на нерасположение, напади на смеа.
„Морето е дете“, рекла Равија, „љубопитно, гладно и весело во исто време.“
Ал Идриси возвратил: „Морето го добива обликот што самото го посакува.“
А Равија размислувала за татко си, присетувајќи се на начинот на кој тој го гледал брегот додека работел во маслиновата градина и велел дека морето го менува обликот во текот на ноќта. Помислила на неговото кратко боледување, на тоа како тој неповратно се лизнал во мракот како да се лизнал од скала во маслиновата градина. Таа никогаш не успеала вистински да се збогува со него.
Ал-Идриси повторно се насмеал, но овој пат потопло. „Одмори малку“, рекол, „за да имаш сили кога ќе стигнеме во Палермо. Ве чека многу учење.“ Зашто Ал-Идриси повел уште еден чирак, момче по име Бакр, кое во тој момент страдало од морска болест и одморало под палубата. „Ти, Рами“, рекол Ал-Идриси, „си поотпорен од моите чираци.“ И се насмеал.
Тогаш Ал-Идриси заминал. Неговата смеа одекнувала од морнарските скали и од јарболот. Се претворила во смеата на таткото на Равија, во некакво зелено шумолење, како лисја на маслинка измиени од сонцето. Преку оградата, Равија го видела нејзиниот одраз на површината на водата, црвениот турбан и нејзиното момчешко лице. Не можела да се препознае себеси.
 
 
По погребот на баба, откако заминаа соседите, моите наставници, пријателите на баба од работа, сите, мама ги раскрена донесените јадења и стави каранфили во чаша со вода. Стебленцата беа предолги за чашата, па кога мама се сврти на друга страна, Худа ја зеде чашата и ја стави покрај прозорецот, за да се потпираат цветовите на орманот.
Мама не забележа. Како да беше на некое место каде што ништо не допираше до неа. Таа се движеше наоколу во кујната како струење на воздух од вентилатор, го вклучуваше шпоретот на гас и го преполнуваше чајникот.
Додека седевме така и молчевме, мама со тупкање ја отстрани размачканата шминка и приготви лонче со силен чај од жалфија, оној што им предизвикуваше мачнина на моите другарки, но каков што сакав јас.
Чајот имаше вкус на саботните утра, кога мама одеше со нас до бодегата по зеленчук и кога сѐ мирисаше на овошје и вода. Имаше вкус на есенските попладниња, кога баба нѐ носеше во Централ парк и застануваше во празна јама за прскалки за да биде на моја висина додека си дофрлавме со топка. Имаше вкус на приказните на баба пред спиење.
Затоа ја замолив мама за единствената приказна на баба за која бев сигурна дека ја знае. Ја замолив за приказната за Равија и Ал-Идриси.
Мама се наведна преку масата и ги збрчка веѓите над носот, размислувајќи како да започне. Но, иако секогаш ги слушаше, мама никогаш не ги раскажуваше приказните како баба. Таа рече: „Пред многу години, храбра девојка по име Равија ја напуштила Сеута за да оди во Фес, во потрага по среќа и богатство.“
Ѝ реков: „Но, баба не почнува така. Што е со смоквата и Бауза?“
Мама го приближи својот стол до мојот и ги израмни нашите ткаени подлошки за јадење. „Запомни“, рече таа, „дури и баба велеше дека нема двајца луѓе кои идентично би раскажале иста приказна.“
Чепкав една нишка од ткаењето на мојата подлошка. Не сакав нова верзија на приказната, ја сакав таа на баба. „Ми недостига начинот на кој раскажуваше.“
Мама рече: „Никој од нас го нема неговиот глас.“ Ми ги фати дланките и го сопре моето чепкање. Моите прсти оставија празнина во преплетените нишки, во поткастрените реси по работ.
Таа ноќ, откако ги облеков пижамите и се упатив во кујната за да проверам што се случило со каранфилите, на рачката од чајникот ги најдов првите прстени од сол. Исцртуваа контури на океаните што никогаш дотогаш не сум ги знаела, земји што никогаш не сум ги видела.
 
 
На патот кон дома од продавницата за зачини, Захра нѐ моли да застанеме кај некоја продавница за накит. Малку подалеку на улицата стои полицаец, немтурест од жештината, под портрет на претседателот. Однекаде подлабоко во населбата одекнуваат викотници. Покрај полицаецот, Худа и јас, блокот е пуст. Се вртам на другата страна, расклатувајќи ја теглата со кумин во раката.
„Не може да побрзаме?“ Шутирам камчиња. „Абу Саид само што не пристигнал.“
„Не грижи се“, вели Худа. „Абу Саид живее улица подолу од продавницата за зачини. Ако тргнал, ќе налетавме на него.“ Се лутам и се муртам. „Но, сеедно, што ќе ѝ се уште џиџи-миџи на Захра? Веќе ја има таа златна белезица со глупави шари.“
„Мислиш на филигранот?“ Худа ги крева рамената, па ги затегнува врвците. „Луѓето сакаат различни работи. Захра сака да изгледа... на одреден начин.“
„Но, се однесува грдо.“ Мојата сенка на тротоарот има нозе долги како врат на жирафа. Изгледаат смешно така прикачени на моите сандали.
Худа погледнува во продавницата за накит, а потоа ме фаќа за рака. „А што велиш за сладолед?“
Се влечкаме по топлиот камен и бетон кон малата слаткарница што се наоѓа еден блок подалеку. „Захра треба да сфати многу работи“, вели Худа, „но, таа не е лоша девојка.“
„Што има тука да се сфати?“ Со прстите поминувам по теглата со кумин, гледајќи во прозорците над продавниците за облека и кафеаните. Жени се наведнуваат и тресат черги и завеси, дигајќи прав. „Сега е злобна. Таа е најлошата сестра што постоела.“
„Не зборувај така.“ Јас и Худа сме принудени да се разделиме поради пукнатина во тротоарот меѓу нас. Худа ја крева раката, извиткувајќи го зглобот надолу кон мојата дланка како танчар. Задниот дел од нејзиното здолниште се подига од ветрето, налик на челичносина бразда од брод. „На некои луѓе не им се брза да откријат кои се тие“, вели. „Скитаат натаму-наваму поради мали нешта, нешта за кои светот тврди дека се важни. Тоа е како да се препуштиш да те носи ветрот.“
Го допирам капакот на теглата со кумин. Правта во неа го менува обликот, си прави сопствени бранови и врвови. „Тоа не значи дека е во ред некој да биде никаквец.“
„Точно. Не значи.“
Нѐ поминува некој маж на велосипед. Неговата сенка трча по должината на ѕидот, прелетува преку црно-белите пругави столбови налево и надесно од довратниците. Платнениот натпис над слаткарницата се бранува на жешкиот воздух и едвај успевам да ги прочитам буквите. Стаклените окна се отворени за да излегува жештината. Надвор има маса и две пластични столчиња, празни.
Внатре, крпи и врамени слики ги красат ѕидовите, а вентилаторите нѐ скокоткаат со топол воздух по лицето. Одвреме-навреме напонот на струјата се намалува, па светлата се затемнуваат до кафеава боја. Вентилаторите стивнуваат.
Худа пости за Рамазан, па нарачува сладолед само за мене. Продавачот зафаќа топка сладолед и ја обликува со дланките, ја валка во ф’стаци и ја става во корнет завиткан во мрсна хартија. Зад него, некој човек со хартиена капа, во маица по кратки ракави, млати сладолед со мал дрвен толчник. Тој се загледува во мене кога се заблагодарувам, забележувајќи го мојот акцент.
Надвор, жештината го напаѓа мојот сладолед. Го ловам со јазик сладоледот што се растекува, држејќи го куминот во едната рака, а корнетот во другата.
Одгризувам залак од сладоледот, треперејќи од неговата леденост. Ја прашувам Худа: „Зошто ти не си таква – носена од ветрот?“
„Заклучив дека за мене има поважни нешта од оние што светот ги сака“, ми одговара.
„Дали е тоа причината што носиш шамија откако баба се разболе?“ Од устата ми излегува пара.
Худа ми подава салфетка. Поминувам со хартијата преку наборите на зглобовите на прстите, лепливи од шеќерот.
„Бог ме поддржа“, одговара таа. „Наречи го како сакаш. Бог, на англиски. Алах, на арапски. Универзум. Има добрина во светот што ми помогна да издржам, што ме научи дека е важно да знаеш кој си. Човек може да се загуби.“ Худа се наведнува над мене и ме бакнува во темето. „Мораш да го слушаш сопствениот глас.“
Голема експлозија нѐ прекинува, иста како онаа што ја слушнав во градината. Од горните катови на зградата се одронуваат делови од керамички плочки. Сакам да мислам дека е грмотевица – гласна и безопасна – но, премногу е блиску за да биде тоа. Се тресам и ги стискам забите, оставајќи со ноктите виолетови засеци во раката на Худа.
„Што е тоа?“ Ги одвојувам лепливите прсти од кожата на Худа. „Од каде доаѓа?“
Худа се мурти. „Звучеше поблизу отколку утрово.“
Брзо се враќаме во продавницата за накит. Го дојадувам сладоледот, лижејќи го шеќерот од ноктите. Има вкус на дрво, како стравот да ми навлегол и во сетилото за вкус.
Худа се подава во продавницата и ја повикува Захра. Ги ставам дланките на бетонот и ги чувствувам последните вибрации. Мислам дека можам да ги почувствувам основите на градот како сѐ уште се тресат. Се прашувам уште колку долго можат да издржат тие градби. Во мислите се враќам на муабетите што Захра со шепотење ѝ ги пренесе на Худа минатата недела, дека гранатите паѓаат онаму каде што снемува струја. Не знаеја дека ги слушнав. Но, имам слушнато многу муабети – за тие толпи што се вртат едни против други, за пријатели што заземаат различни страни и се фаќаат за оружје, за луѓе кои меѓусебно се обвинуваат за проблеми. Јас само сакам мапите на мама да се продаваат, и сакам Захра да престане да ме задева, и сакам повторно да ги слушнам приказните на баба. Размислувам за цената на куминот. Се надевам дека дома сѐ уште работат шпоретот и светилките. Се сеќавам на вентилаторите што се колебаа во слаткарницата.
Захра истрчува со Худа, а фармерките и маицата ѝ се влажни од пот. Вртиме кај старата саат-кула на улицата „Куватли“ и поминуваме покрај црвено-жолтиот хотел „Каср ар-Рагдан“. Сè е погласно овде, дури и викотниците кои се чини дека доаѓаат од сите страни одеднаш. Сладоледот ми се буричка во желудникот.
Едно возило го обиколува кружниот тек, при што трешти Ум Култум од радио и ја заглушува викотницата. Ум Култум ми е миленичка и секогаш ќе биде тоа. Мама и баба понекогаш танцуваа на нејзините песни во нашиот стан во градот. Откако баба се разболе, дискот со нејзината музика остана во уредот, напластувајќи се со прав. Понекогаш пуштав музика, надевајќи се дека повторно ќе танцуваат. Но, не се случи тоа.
Поминуваме по крајот на плоштадот и се упатуваме дома под украсните решетки на прозорците на становите и покрај продавниците што ги затвораат. Сигурно оттука доаѓаат сите оние викотници: толпа момчиња на возраст на Худа, собрани околу старата саат-кула, со гласови како креда и чоколада. Од толпата се орат извици со боја на слива, како ноти на обоа, инструментот кој најмногу го сакам.
Замислувам, што би рекла мама, ако беше тука. Оваа толпа предизвикува во мене нагон да избегам, но сите три стоиме на аголот и гледаме. Некои од момчињата се доволно стари што веќе им никнува брада, нерамномерна и неизбричена неколку дена. Други носат пругави поло-маици или кошули со копчиња и фармерки со имитација на излижани шари на бутовите и на колената. Се загледувам и забележувам дека меѓу нив се движат и неколку жени. Арапскиот јазик го исполнува воздухот како јато преплашени птици. Се прашувам кој е на која страна. Се прашувам дали воопшто има страни.
„Овие се најжестоките што сум ги видела“, вели Худа.
Захра ги влече патиките по земјата како да се подготвува да здувне. Додава: „Најжестоки во последните два месеци, дефинитивно.“
Викотницата грми и ечи како агресивна музика. Прашувам: „Што велат?“ Никој не ме слуша. Стравот притиска во мене како палец. Сфаќам дека се потам бидејќи го чувствувам мирисот на мојот дезодоранс, жолтозелен како пилешка супа. Колку е чудно да мирисаш на дезодоранс. Зар не му е работа токму спротивното?
Тогаш Худа ја става дланката на мојот грб и нè води далеку од вревата. Нуркаме низ уште една улица. Извиците се смалуваат до црни точки, до статички шум на мегафон. Сѐ уште се слушаат насекаде низ Стариот град, како растреперен нерв што не сака да стивне, без оглед колку гласно зборувате за да го надвикате.
Улицата што води до нашата куќа е преполна со портокалова светлина додека се враќаме. Скршнуваме меѓу зградите и звуците конечно стивнуваат. Надвор се суши нова мапа, потпрена на портата од градината. Сигурно мама почувствувала нетрпение додека нѐ чекала да се вратиме, па работела на нејзините мапи за да ѝ помине времето. Таа секогаш прави нешто, никогаш не мирува. Го барам со поглед треперењето на маслената боја, но го нема тој сјај. Ја разгледувам златната роза на компасот, потезите на рачно испишаните арапски букви на мама. Овие букви произведуваат поинакви бои од англиските букви, дури и оние што не можам да ги изговорам. Знам да прочитам некои од нив: сината крива на буквата вав, изгорено-портокаловата хе, сулфурно-жолтата ајн.
Худа ја отвора портата. Во градината, под смоквата се расеани и други врамени мапи, се сушат во сенка. Мама сигурно ги поместила за да направи простор за нови. Камењата испаруваат додека попладнето згаснува, мешајќи го мирисот на хемикалиите и земјата. Ниското сонце ги обојува жолтите ѕидови на нашата куќа во боја на месинг, паѓа во ленти низ дрвените капаци и висечките прозорски саксии со билки на мама.
Внатре, мама некако нагло ја уфрла четката во садот со вода, поенергично од вообичаено. Најчесто не размислувам за тоа: мама сега е постојано зафатена со своите мапи, сликајќи го светот за професорите и луѓето во крути сакоа кои доаѓаат во нашата куќа за да ги купат. Но, денес не е како другите денови, затоа што снемало струја и мама поставила свеќи во прозорците и на трпезариската маса. На секои неколку моменти се фаќам себеси како се молам да се запалат светлата, надевајќи се дека тие само трепнале како светлата во слаткарницата. Но, тие не се палат.
Додека влегуваме, мама фрла крпа во мијалникот и ја растресува косата. Кога ме виде како гледам во свеќите, сосила се насмевнува.
„Каде е терпентинот?“, прашува Захра.
Мама ја измазнува косата. „Денес работев со акрилни бои.“
„Мирисаат многу поубаво.“ Божем го затнувам носот. Худа ме стиска за увото. „Ауу!“
Мама ги подзатвора очите, како што секогаш прави кога ужива во нешто, но не сака да знаеш дека ужива. Худа ја става теглата со кумин во орманот, а Захра оди да се измие. Јас ѝ помагам на мама да ги раскрене четките и да ја избрише палетата. Ми се чини како сѐ уште да ги слушам и како да летаат низ собата ведрите арапски самогласки од купците на мама, изговорени утрово. Кога бев мала, таа само со баба зборуваше на арапски. Сега таа со сите зборува на арапски, а на англиски ми се обраќа само мене. Затоа имам чувство како да не припаѓам на овој свет.
„Која боја е буквата Е?“, прашува мама.
Превртувам со очите. Повторно играта со бои. „Жолта.“
„А буквата А?“
„Црвена. Црвена е уште откако научив да читам, мамо.“
Мама секогаш ја игра оваа игра со мене. Ме прашува која боја е оваа буква или таа бројка, како да ме тестира дали ќе останат исти. Зар не знае досега дека сѐ останува исто? Додека одговарам на нејзините прашања, таа погледнува во мапата што ја сликала, па префрла преку неа бел чаршаф.
Правам гримаса. „Вака личи на мртовец.“
Мама се смее, што значи дека не сум во неволја. „Насликав нешто ново“, вели. „Специјална мапа. Ја сликав слој по слој.“
Се загледувам во неа. „Зошто би сликала нешто само за да сликаш повторно преку тоа?“
„Мора така“, објаснува мама. „Понекогаш не е доволно да се направи нешто одеднаш. Понекогаш се потребни повеќе обиди за да биде како што треба.“
„Како оној пат кога Захра истури кана во косата на Худа додека спиеше“, се смеам. „Па следниот ден моравме да ѝ извлекуваме црвени прамни затоа што не се миеше.“
И мама се смее. „Ако нешто доработуваш, тоа не значи дека е расипано. Можеби само не е довршено.“
Во мигот нешто се крши во мама, па таа седнува до мене покрај масата. Се насмевнува, но се чини напнато и старо, како да влече нишка од заплеткано клопче во неа, како да бара нешто што го испуштила во мракот.
„Како старите приказни што ги сакаш“, вели таа, насмевнувајќи се, со одраз на убавите времиња во очите, времето кога го имавме баба. „Мора да се преплетат две приказни, и двете за да се раскажат како што треба.“ Ги притиска дланките една со друга, па ги разделува. „Како две дланки.“
Захра влегува и го отвора орманот, барајќи нешто. Нејзината златна белезица блеска под попладневната светлина. Теглата со кумин лежи веднаш до вратата на орманот, сѐ уште топла од дланките на Худа, а нејзиниот бронзен прав се тресе кога Захра ја занишува полицата.